• Polski
  • English

Zmarł prof. Zbigniew Tadeusz Wierzbicki – nestor polskiej socjologii wsi

In Memoriam

Prof.  Zbigniew Tadeusz Wierzbicki (1919-2017)

Długie,  zakończone  wczoraj  (7 czerwca 2017 roku),  życie   Profesora  Zbigniewa  Tadeusza  Wierzbickiego stanowiło  harmonijne  i  rzadko już  dzisiaj spotykane  połączenie walorów  osobowych  człowieka  nadzwyczaj  prawego i szlachetnego,  uznanej  i  zweryfikowanej  w  praktyce społecznej aktywności  naukowej,   z  bezinteresowną  pracą  organiczną   na  rzecz społeczeństwa, narodu  i  państwa  polskiego.

***

 Profesor Wierzbicki był emerytowanym profesorem UMK (pracował w Instytucie Socjologii w latach 1982-1994, wcześniej w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN).  Wychował się w rodzinie o pięknych tradycjach patriotyczno-społecznikowskich (ojciec był oficerem Pierwszej Brygady Legionów, lekarzem społecznikiem, matka pochodziła z rodziny Wacławy Peretiatkowicz, twórczyni słynnej polskiej szkoły dla dziewcząt w Kijowie).   Znaczący wpływ na Jego osobowość wywarło gimnazjum w Rydzynie, prowadzone przez Tadeusza Łopuszańskiego.  Z rodziny i szkoły wyniósł pozytywistyczny etos pracy u podstaw.

Był czołowym polskim socjologiem wsi, kontynuującym tradycje tej nauki, w Polsce zainicjowane przez  Władysława Grabskiego i Franciszka Bujaka.  Jego dorobek naukowy doceniony został na świecie – zapraszany był z wykładami przez uniwersytety we Francji i USA.  Jako pracownik nauki, kierował się zawsze zasadą action and research, łącząc działalność praktyczną z pracą naukową w trzech dziedzinach: (1) aktywizacji społeczności lokalnych, (2) zwalczania alkoholizmu i (3) ochrony środowiska.

Jako socjolog wypracował na przełomie lat 60. i 70. (z amerykańskim socjologiem Alvinem L. Bertrandem) teoretyczne podstawy aktywizacji i rozwoju społeczności lokalnych oraz sozologii społecznej (powstała w latach 90.).  Stanowią one podstawy fundamentalnego, przygotowanego w Polsce przez jego toruńskich uczniów, paradygmatu rozwoju wsi, funkcjonującego pod nazwą rewitalizacji obszarów wiejskich.  Jego założenia dały podstawy programu rozwoju społeczności lokalnych, wdrażanego  obecnie w praktyce społecznej wielu krajów europejskich, pod nazwą „Odnowy wsi”.

***

Był wybitnym społecznikiem.  Działalność społeczną rozpoczął już we wczesnej młodości.  Jako dwudziestolatek, jesienią 1939 roku zorganizował w Nałęczowie wraz z matką tajne nauczanie w zakresie szkoły średniej.  Szkoła funkcjonowała w podziemiu w okresie od 1 X 1939 do 30 IX 1941.  Dzięki „cichemu przyzwoleniu” powiatowego inspektora szkolnego w Puławach szkoła ta wyszła z podziemia i do roku 1944 funkcjonowała jako średnia Szkoła Handlowa.  Wykładał tam teorię spółdzielczości oraz nieoficjalnie historię Polski.  Dodatkowo opiekował się działającą nielegalnie przy szkole drużyną harcerską.

W latach 1946-1947 pracował we wrocławskim Oddziale Polskiego Związku Zachodniego, gdzie angażował się w obronę ludności autochtonicznej, prześladowanej przez szabrowników, korzystających z bezkarności w sytuacji wsparcia ze strony skorumpowanej administracji terenowej oraz funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa.  Opuścił Wrocław w obawie o utratę życia.

Począwszy od roku 1956 zaangażował się w społeczny ruch przeciwalkoholowy, stając się jednym z czołowych w Polsce działaczy na tym polu.  Jego osobistą zasługą  było zainicjowanie ruchu Anonimowych Alkoholików (AA), dzięki uruchomieniu w Poznaniu pod koniec roku 1956 pozarządowego, niezależnego miesięcznika „Trzeźwość” (po roku w „Zdrowie i Trzeźwość”), którego nakład osiągnął 100 tys. Egzemplarzy.  W roku 1975 powołany został do Komisji Episkopatu Polski do Spraw Trzeźwości.

Wrażliwość społeczna Profesora Wierzbickiego uwidacznia się w Jego zaangażowaniu na rzecz ruchu ochrony przyrody.  Był  czołowym działaczem ruchu ekologicznego w Polsce.  Tytułem „Dobrodziej Przyrody” wyróżniło go Stowarzyszenie Pracownia na rzecz Wszystkich Istot.  Został odznaczony i uhonorowany przez Ligę Ochrony Przyrody i Polski Klub Ekologiczny, powoływany był  jako ekspert d/s spraw społecznych aspektów ochrony środowiska przez instytucje administracji państwowej i ciała społeczne.  Obok twórczości naukowej z zakresu socjologii ochrony środowiska przyrodniczego, popularyzował  wiedzę ekologiczną.  W 1993 został członkiem Komisji Ochrony Środowiska przy Prezydencie RP, był członkiem Rady Naukowej Zarządu Głównego Ligi Ochrony Przyrody (w latach 1977-1982 jej wiceprzewodniczącym).

Profesor Zbigniew Tadeusz Wierzbicki w roku 2011  otrzymał z rąk Prezydenta RP Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, za wybitne zasługi w zakresie budowania społeczeństwa obywatelskiego.  Wcześniej był wielokrotnie  wyróżniany  przez różne instytucje.  I tak w lutym 1988 roku Niezależna Fundacja Popierania Kultury Polskiej „Polcul Foundation” w Australii przyznała Mu wyróżnienie za „zwalczanie patologii społecznej”, otrzymał w roku 1947 wyróżnienie Polskiego Związku Zachodniego za „pracę społeczną związaną z odbudową polskości odzyskanych Ziem Zachodnich”, złote odznaki trzech stowarzyszeń pozarządowych (1977 i 1985), nagrody czterech województw (kieleckie, leszczyńskie, nowosądeckie i poznańskie) za zasługi dla ich rozwoju w zakresie aktywizacji społeczności lokalnych (1981-1985), stowarzyszenie „Civitas Christana” przyznało mu Nagrodę im. W. Pietrzaka (1993), otrzymał członkostwo honorowe Unii Wielkopolan, Polskiego Klubu Ekologicznego i Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego.

Od roku 2001  wydawał  własnym  sumptem dwumiesięcznik „Bunt Młodych Duchem”, pismo przez Niego redagowane i finansowane.  W piśmie podejmowano  zagadnienia polityczne, historyczne, ekologiczne i światopoglądowe, nawiązujące do aktualiów, przede wszystkim polskich, prezentowane w duchu poszanowania praw człowieka, dialogu społecznego, szczególnie z sąsiadującymi narodami, dialogi miedzy religiami, rozwoju samorządności oraz ochrony środowiska.