• Polski
  • English

Korekta czy głęboka przebudowa? Podmiotowość jednostki w świetle neuronauki a fundamenty teorii społecznej i cywilizacji zachodniej

Kierownik (z rap.): dr hab. Andrzej Janusz Zybertowicz

Stanowiąca główny wynik projektu książka “Samobójstwo Oświecenia? Jak neuronauka i nowe technologie pustoszą ludzki świat” jest bodaj pierwszą w Polsce wielowymiarową analizą relacji między socjologią a neuronauką. Z jednej strony, szeroko pojmowana neuronauka została wykorzystana, aby uzyskać nowe wglądy w problemy typowo socjologiczne. Z drugiej strony, narzędzia socjologiczne zostały użyte dla określenia wpływu neuronauki na społeczeństwo i cywilizację współczesną.

Dzięki postawieniu w centrum uwagi dynamiki relacji między tym co poznawcze, a tym co technologiczne udało się uchwycić procesy, które – jak wiele na to wskazuje – prowadzą do zagrożenia samych podstaw cywilizacji ludzkiej. Trzeba podkreślić, iż analizowane czynniki są inne od tych, które zazwyczaj brane są pod uwagę w badaniach nad przyszłymi losami ludzkości – nie idzie bowiem o kwestie globalnego ocieplenia, źródeł energii, dostępu do wody pitnej, problemy populacyjne lub o wojnę jądrową.

Badając wpływ neuronauki na życie społeczne okazało się, iż jej rozwój musi być ujmowany poprzez analizę szerszego zjawiska, jakim jest technonauka. Jest tak gdyż rozwój neuronauki bezpośrednio związany jest z oddziaływaniem nowych technologii, procesów rynkowych, koncentracji kapitału oraz z przemianami kulturowymi.

Za szczególnie ważną ramę kulturową istotnie wpływającą na dynamikę technonauki została uznana formacja kulturowa Oświecenia. Jest ono rozumiane jako tradycja detronizacji wszystkich tych form poznania, które traktowane są jako pochodzące spoza ludzkiego rozumu. Przyjęcie takiej socjologicznej perspektywy zaowocowało postawieniem i uzasadnieniem dwóch prognoz ostrzegawczych.

Prognoza pierwsza: formacja kulturowa Oświecenia dochodzi do fazy swojego własnego samobójstwa. Rdzeniowa idea tej formacji zakłada, iż poznanie ludzkie prowadzone przez wyzwolony z ograniczeń (tradycji, władzy, emocji) ludzki rozum umożliwi ludzkości uzyskanie racjonalnej kontroli nad swoim losem. Jednak w procesie historycznego rozwoju okazało się, iż idee Oświecenia istotnie przyczyniły się do ustanowienia cywilizacji technonaukowej, w której obecnie nowe technologie (tzw. NBIC – Nano-Bio-Info-Cogno) prowadzą do sytuacji, w jakiej ludzkie poznanie już niemal staje się czymś przestarzałym i zbędnym. Analizy wskazują, iż główny proces, który do tego prowadzi, to umożliwiane i stymulowane przez rozwój technologii zjawisko nawarstwiających się automatyzacji, zarówno działań praktycznych jak i poznawczych. Obecnie ludzkość uzyskała poziom, na którym automatyzacje w sposób niekontrolowany rozprzestrzeniają się na wszystkie sfery ludzkiego świata.

Prognoza druga idzie dalej od pierwszej. Stwierdza ona, że rozwój takich zjawisk i procesów jak rewolucja cyfrowa, udoskonalanie człowieka, transhumanizm, a przede wszystkim budowanie sztucznej inteligencji najprawdopodobniej doprowadzi do fizycznej likwidacji ludzkości. Jednym ze scenariuszy realizacji tej prognozy jest tzw. technologiczna osobliwość, inaczej Singularity, czyli sytuacja niekontrolowanego przez ludzki umysł samodzielnego rozwoju sztucznej inteligencji.

Mając świadomość, że tego rodzaju Kasandryczne prognozy „upadku” ludzkości często są postrzegane jako prowokacyjne i kontrowersyjne w ramach projektu przeprowadzono analizy m.in. procesów automatyzacji, umasowienia systemów nadzoru, koncentracji bogactwa i wiążącymi się z tym przemianami na polu władzy politycznej jako takiej. Wśród rekomendacji kończących książkę jest zalecenie ponownego przemyślenia dziedzictwa Oświecenia – zarówno z perspektywy wiedzy o ludzkim umyśle dostarczanej przez neuronaukę jak i pod kątem socjologicznej analizy cywilizacyjnych efektów wytwarzanych przez technonaukę.

Projekt niesie ze sobą silny impuls transdyscyplinarny nakierowany na badanie relacji dynamiki odziaływań zjawisk poznawczych z technologicznymi w świecie współczesnym. Przetarte zostały nowe szlaki analizy wpływu neuronauki na cywilizację współczesną łączącze wglądy takich nauk społecznych jak socjologia, psychologia, politologia, historia technologii, badania nad nauką oraz filozofii nauki. Wyniki badań mogą przyczynić się do szybszego rozwoju socjologii neuronauki, socjologii umysłu oraz – co także jest postulowane – spowolnienia dynamiki technonauki. Podsumowując, można powiedzieć, iż zostały ułożone fundamenty dla racjonalnego „odczarowywania” zarówno tradycji Oświecenia jak i ustaleń neuronauki. To zaś powinno przyczynić się do „unieważnienia” obu prognoz ostrzegawczych.

 

https://projekty.ncn.gov.pl/index.php?s=130