• Polski
  • English

Arystokraci i rzemieślnicy. Socjologiczna analiza dialektyki stylów badawczych.

Kierownik (z rap.): dr hab. Radosław Krzysztof Sojak

Źródeł nowoczesnej nauki daremnie szukać na uniwersytetach: XVII-wieczna rewolucja naukowa dokonała się poza ich murami, w obrębie domów eksperymentalnych organizowanych przez arystokratów. Projektowana przez nich nauka doświadczalna więcej miała wspólnego z ówczesną praktyką sadowniczą, przedstawieniem teatralnym, czy rozrywkami dżentelmenów, niż debatami myślicieli. Jednak, aby model nauki rozwijany przez arystokratów mógł przetrwać i dominować musieli skorzystać z pomocy zaskakującej grupy społecznej: rzemieślników. Proweniencja ta nie jest ani przypadkowa, ani pomijalna: autorzy projektu przekonują, że bez rekonstrukcji klasowej i kulturowej genezy nowoczesnej nauki nie jesteśmy w stanie dostrzec ani przyczyn jej dynamicznego rozwoju, ani poprawnie zidentyfikować zagrożeń, które przed nią dziś stoją.

Proces konstytuowania się nowoczesnej nauki próbujemy uchwycić za pomocą kategorii stylów badawczych, która została opracowana w oparciu o syntezę trzech koncepcji teoretycznych: teorii sieciowej H. White’a, teorii pola/habitusu P. Bourdie’u oraz koncepcji stylów myślowych L. Flecka. Zaletą tego narzędzia pojęciowego jest to, że pozwala ono na uchwycenie nie tylko formalnych aspektów gry w naukę, ale także wartości ucieleśnianych w rytuałach i konkretnych interakcjach uczonych, aktach osądu etycznego bądź estetycznego, czy samej aparaturze badawczej.

W swoich badaniach skoncentrowaliśmy się na dwóch prototypowych stylach badawczych, które czerpią bezpośrednio z kultury angielskich eksperymentalistów XVII wieku, którzy współpracowali w ramach Royal Society. Pierwszy z tych stylów określamy mianem arystokratycznego, jako że czerpie bezpośrednio z kultury dżentelmenów, dla których nauka była kolejnym polem rywalizacji, odróżniania się oraz sposobnością dla samorealizacji. Prototypowym przedstawicielem tego stylu jest Robert Boyle, główny przedstawiciel eksperymentalizmu.  Drugi styl określamy mianem rzemieślniczego, gdyż ukształtował się on pod wpływem norm, praktyk i wartości asystentów, którzy byli faktycznymi wykonawcami aparatury doświadczalnej oraz samych eksperymentów. Kluczowe dla niego była norma „dobrej roboty”, oraz merytoryczne kryteria awansu przedkładane nad normę towarzyskości oraz autorytet. Przedstawicielem tego stylu jest Robet Hooke, faktyczny konstruktor pompy powietrznej, która była swoistym rdzeniem, wokół którego rozwijał się cały eksperymentalizm.

Początkowo oba style funkcjonowały niezależnie, jednak to właśnie ich połączenie umożliwiło nauce eksperymentalnej – początkowo stanowiącej zjawisko marginalne – na zdominowanie innych szkół naukowych, mówiących jak i po co mamy poznawać przyrodę. Dzięki arystokratom rzemieślnicy uzyskali niespotykaną dotąd szansę awansu społecznego, w zamian dostarczając kompetencji i urządzeń umożliwiających sprawne domykanie kontrowersji słownych. Jednak kompetencje i urządzenia eksperymentalne same z siebie nie miały mocy przemagającej: wymagały umiejętnego zarzadzania autorytetem, w czym specjalizowali się arystokraci. Choć z perspektywy dzisiejszych czasów połączenie stylu rzemieślniczego i arystokratycznego wydawać się może dość paradoksalne, to okazało się funkcjonalne na dłuższą metę. Przekonujemy, że praktycznie każda nauka, która odniosła sukces instytucjonalny, poznawczy i techniczny musiała wchłonąć elementy obu stylów. Tak było w przypadku chemii, która początkowo stanowiła przedsięwzięcie rzemieślnicze: wprowadzenie jej do grona nauk zakładało wchłoniecie elementów stylu arystokratycznego. Odwrotnie było w przypadku ekonomii, która początkowo uprawiana była w stylu arystokratycznym, a dopiero wchłoniecie elementów rzemieślniczych uczyniło ją jedną z najbardziej skutecznych poznawczo i instytucjonalnie nauk społecznych.

Nasz projekt nie ogranicza się jednak wyłącznie do socjologicznej analizy historii nauki. Kategoria stylu badawczego oraz analiza w kategoriach elementów rzemieślniczych i arystokratycznych pozwalają formułować pewne przewidywania dotyczące przyszłości współczesnej nauki, w szczególności w kontekście postępujących procesów parametryzacji. Nasze analizy prowadzą nad m.in. do konkluzji, iż obecnie stajemy w obliczu procesu wymazywania z nauki elementów arystokratycznych, które może skutkować załamaniem postępu poznawczo-technicznego.